ZOĞNU (ILIGÖZE KÖYÜ) TARİHÇESİ

Tarihî Arka Plan

Erzurum ilinin Tekman ilçesine bağlı Ilıgöze (Zoğnu) köyü, yaklaşık üç asırlık köklü bir geçmişe sahiptir. Köyün kuruluşu, Sipkan Aşireti’ne mensup Çilan Ağa’ya dayanmaktadır. Günümüzde köyde, Çilan Ağa’nın torunları ile sonradan yerleşen Zaza aşiretine mensup aileler birlikte yaşamlarını sürdürmektedir.

Sipkan Aşireti, adını Soran ve Mahabad arasında yer alan Sebeken bölgesinden almıştır. Tarih boyunca bölgenin en kalabalık ve güçlü aşiretlerinden biri olarak öne çıkmış; bu nedenle Osmanlı İmparatorluğu ile Pers İmparatorluğu arasında nüfuz mücadelesine konu olmuştur. Bu mücadelenin sonucunda Osmanlı Devleti üstün gelmiş ve II. Mahmud döneminde aşirete Muş Ovası’nda iskân imkânı tanınmıştır.

Aşiret burada uzun süre yaşamış; ancak zamanla Osmanlı yönetimi ile yaşanan anlaşmazlıklar sonucunda Muş’tan ayrılarak Diyarbakır bölgesine göç etmiştir. Bu süreçte aşiretin liderliğini Mir Aziz üstlenmiş ve bölgenin idaresinde söz sahibi olmuştur.

Göçler ve Savaş Dönemi

I. Dünya Savaşı sırasında Doğu Anadolu’da büyük göç hareketleri yaşanmış ve Zoğnu köyü de bu süreçten etkilenmiştir. Köyden bazı aileler Yozgat ve Konya’nın Kulu ilçesine göç etmiştir.

1917 yılında Rus ordusunun Doğu Anadolu’dan çekilmesiyle göç edenlerin bir kısmı köylerine geri dönmüştür. Ancak savaş yılları köy için büyük acılarla doludur. 1914 yılında köyden göç edemeyen yaşlı, hasta ve çocuklardan oluşan grup, çeteler tarafından katledilmiş; yalnızca bir kişi hayatta kalabilmiştir.

Köy İdaresi ve Öne Çıkan Şahsiyetler

Zoğnu köyünün yönetimi, kuruluşundan itibaren belirli bir silsile içinde devam etmiştir. Çilan Ağa’dan sonra köy idaresi sırasıyla Genç Ağa, Ewdal Ağa ve Hüseyin Ağa’ya geçmiştir. Hüseyin Ağa’dan sonra ise köy, her aileden bir yaşlının temsil edildiği bir ihtiyar meclisi tarafından yönetilmiştir. Bu yapı, köyde adalet ve toplumsal düzenin sağlanmasında önemli rol oynamıştır.

Köyün önde gelen isimlerinden Hacı Eşref Çelik, ilim ve kültür sahibi bir şahsiyet olarak bilinmektedir. Osmanlı döneminde Rüştiye eğitimi almış, Latin alfabesini birçok kişiye öğretmiş ve aynı zamanda iyi bir satranç ustası olmuştur.

Kültür ve Gelenekler

Köy mutfağında zırfet, patile ve gırık gibi yöresel yemekler öne çıkar. Ayrıca alabalık köyün önemli lezzetleri arasında yer almaktadır.

Düğünlerde at koşturma geleneği sürdürülmekte, çeşitli figürlerle yöresel bar oyunları oynanmaktadır. Köy çevresinde eski kalelerin kalıntıları ve tarihî su değirmenleri bulunmaktadır. Bunlardan “Kara Kale” olarak bilinen yapı, geçmişte meydana gelen bir deprem sonucu yıkılmıştır.

Coğrafya

Köy, Erzurum’a yaklaşık 145 km, Tekman ilçesine ise 17 km uzaklıktadır.

Köyün kuzeyinden Aras Nehri, güneyinden Germik Çayı akmakta ve bu iki akarsu köyün yaklaşık 300 metre aşağısında birleşmektedir. Bu özelliğiyle köy yarımada görünümünü andırmaktadır.

Kuruca Dağı köy sınırları içerisinde yer almakta olup bölgenin dikkat çekici doğal unsurlarından biridir. Ayrıca Zaga mevkiinde bulunan volkanik kuyuların derinliği yaklaşık 100–120 metre olup, yaz aylarında dahi bu kuyularda kar bulunabilmektedir.

İklim

Köyde karasal iklim hâkimdir. Yazlar serin ve kurak, kışlar ise oldukça soğuk ve kar yağışlı geçer. Yılın büyük bir bölümü kar örtüsü altındadır.

Ekonomi

Köy ekonomisi ağırlıklı olarak tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Bununla birlikte, köyün tarihî ekonomik yapısında değirmencilik çok önemli bir yer tutmuştur.

Çelik ailesi, Genç Ağa’dan başlayarak Mehmet (Sofii) Çelik, Hasan Celik ve nihayetinde Hacı Eşref Çelik,  Abbas Çelik ve Yasar Celik'e kadar uzanan en az dört nesil boyunca değirmencilik faaliyetini kesintisiz şekilde sürdürmüştür. Bu değirmenler yalnızca Zoğnu köyüne değil, çevredeki birçok yerleşime de hizmet vermiştir.

İnsanlar buğdaylarını öğütmek için çevre köylerden Zoğnu’ya gelmiş, bu durum köyü bölgenin önemli bir uğrak ve ticaret noktası hâline getirmiştir. Değirmencilik faaliyeti hiçbir zaman tek kişiyle sınırlı kalmamış; Çelik ailesinin yanında sürekli çalışan yardımcılar da bulunmuş ve bu iş kolektif bir emekle yürütülmüştür.

Günümüzde ise köyde bulunan alabalık kaynakları oldukça kaliteli olmasına rağmen, kooperatifleşme ve tesis eksikliği nedeniyle ekonomik olarak yeterince değerlendirilememektedir.

Altyapı

Köyde ilköğretim okulu ve içme suyu şebekesi bulunmaktadır. Ulaşım, stabilize yol ile sağlanmakta olup köyde elektrik ve sabit telefon hattı mevcuttur. Ayrıca Aras Nehri üzerinde bulunan köprü, ulaşımı kolaylaştıran önemli bir unsurdur.

Kırsal yerleşimlerin genel yapısına benzer şekilde, kanalizasyon sistemi ve sağlık hizmetleri konusunda bazı eksiklikler bulunmakla birlikte, bu alanlarda gelişime açık bir potansiyel söz konusudur.

Güncel Durum (2026)

Günümüzde Zoğnu köyü, Doğu Anadolu’nun genel kırsal yapısına paralel olarak nüfus kaybı yaşamaktadır. Özellikle genç nüfusun büyük şehirlere göç etmesi nedeniyle köyde daha çok yaşlı nüfus yaşamaktadır.

Tarım ve hayvancılık sürmekle birlikte ekonomik faaliyetler sınırlıdır. Buna rağmen köy, doğal güzellikleri, su kaynakları ve tarihî geçmişi ile önemini korumakta; özellikle yaz aylarında köye dönüşlerle birlikte sosyal yaşam yeniden canlanmaktadır. 

DÎROKA ZOĞNU (GUNDÊ ILIGÖZÊ)

Paşxaneya Dîrokî

Gundê Ilıgöze (Zoğnu), ku li navçeya Tekman ya Erzurum ye, xwedî dîrokeke kûr a nêzîkî sê sedsalan e. Avakirina gundê bi Sipkan Aşireti ve girêdayî ye û ji aliyê Çilan Axa ve hatiye damezrandin. Heta îro jî li gundê neviyên Çilan Axa û malbatên ku paşê ji aşîreta Zaza hatine bicihbûn, bi hev re dijîn.

Aşîreta Sipkan navê xwe ji herêma Sebeken ku di navbera Soran û Mahabad de ye, wergirtiye. Di dîrokê de ev aşîret wek yek ji aşîretên herî mezin û bihêz tê nasîn. Ji ber vê yekê, di navbera Osmanlı İmparatorluğu û Pers İmparatorluğu de bûye mijara têkoşîna hêz û bandorê. Di encama vê têkoşînê de Osmanî serketî derketin û di dema II. Mahmud de, ji aşîretê re li Deşta Muşê cihê niştecîhiyê hat dayîn.

Aşîret li wir bi salên dirêj jiyana xwe domand, lê paşê ji ber nakokiyên bi rêveberiya Osmanî re, ji Muşê derket û ber bi herêma Amedê (Diyarbakır) ve koç kir. Di vê demê de Mir Aziz serokatiya aşîretê kir û di rêvebirina herêmê de rola girîng lîst.

Di dawiya sedsala 18’an de, aşîreta Sipkan dîsa dest bi koçkirinê kir. Beşek ji wan li Eleşkirt û Tutaxê (Ağrı) bi cih bûn, lê neviyên Çilan Axa hatin herêma Tekmanê û gundê Zoğnu ava kirin.

Di dema Osmaniyan de, aşîreta Sipkan bi gelek nişan û unwanan hat xelatkirin. Di nav wan de nişana Osmanî, nişana Mecîdî, mîrîtî, mutasellimî (qamqamî) û emîrü’l-ümerayê hene.

Koç û Serdema Şerê

Di dema I. Dünya Savaşı de, li rojhilatê Anadoluyê koçên mezin pêk hatin û endamên aşîreta Sipkan jî ji vê rewşê bandor bûn. Hin malbatên Zoğnu ber bi Yozgat û Konya (navçeya Kulu) ve koç kirin.

Piştî ku di sala 1917’an de hêzên Rûsî ji Rojhilatê Anadoluyê kişandin, hin kesên ku koç kiribûn vegerîn gundê xwe. Lê belê, salên şerê ji bo gundê bi êş û trajedîyê derbas bûn. Di 1914’an de, kesên ku nikaribûn koç bikin (kal, nexweş û zarok) ji aliyê çeteyan ve hatin kuştin û tenê yek kes sax ma.

Rêveberiya Gundê û Kesayetên Girîng

Rêveberiya gundê Zoğnu ji destpêka damezrandinê ve bi rêzeke diyarkirî berdewam kiriye. Piştî Çilan Axa, rêveberî bi rêzê derbasî Genç Axa, Ewdal Axa û Hüseyin Axa bû. Piştî Hüseyin Axa, gund ji aliyê civîna rûspiyan ve hat rêvebirin; her malbatek kesekî pîr di vê civînê de temsîl dikir. Ev pergal di dabînkirina dad û rêzê civakî de rolek girîng lîst.

Ji kesayetên navdar ên gundê yek jî Hacî Eşref Çelîk e. Ew kesekî bi zanîn û çandê tê nasîn. Di dema Osmaniyan de li mekteba Rüştiyeyê xwendiye, alfabeya latînî fêrî gel kiriye û di heman demê de şetrencvanekî mezin bûye. Bi kesayetên girîng ên demê re xwendin kiriye û ji herêmê re xizmetên girîng kirine.

Çand û Kevneşopî

Gundê Zoğnu yek ji wan cihan e ku çanda xwe ya dewlemend heta îro parastiye. Di xwarinên gundê de zîrfet, patîle û gırık tên zanîn. Her weha masiyê çemê (alabalık) jî di nav xwarinên girîng de ye.

Di dawetan de kevneşopiya ajotina hespan tê domandin û govend û barên herêmî bi gelek şêweyan têne lîstin. Li derdora gundê qeleyên kevn hene. Yek ji wan, Qela Reş tê gotin û tê zanîn ku ji ber erdhejê hilweşiyaye. Her weha asiyabên avê yên kevn jî hene.

Erdnasî (Cografya)

Gund ji Erzurum re nêzîkî 145 km û ji Tekman re 17 km dûr e.

Ji bakurê gundê Aras Nehri diherike, ji başûrê wê jî Germik Çayî diherike. Ev her du çem nêzîkî 300 metre jêrê gundê bi hev re dibin yek. Bi vê taybetmendiyê, gund wekî nîvgiravekê xuya dike.

Çiyayê Kuruca di nav sînorên gundê de ye. Li herêma Zaga jî çûkanên volkanîk hene ku qasî 100–120 metre kûr in û heta di havînê de jî berf li wan tê dîtin.

Avhewa

Li gundê avhewaya qerexî heye. Havîn sar û bêbaran e, zivistan jî pir sar û berfbaran e.

Aborî

Aboriya gundê bi giranî li ser çandiniyê û ajokariyê hatiye avakirin. Lê di dîrokê de asiyabanî jî yek ji bingehên herî girîng ên aboriyê bûye.

Malbata Çelîkan, ji Genç Axa dest pê kir û bi rêza Mehmet (Sofii) Çelîk, Hasan Çelîk, Hacî Eşref Çelîk, Abbas Çelîk û Yasar Celik re bi nifşan vê huner berdewam kiriye. Ev kevneşopî herî kêm çar nifşan bê qutbûn hatiye meşandin.

Asiyabên wan ne tenê ji bo Zoğnu, lê ji bo gelek gund û deverên derdorê jî xizmet dikirin. Mirov genimê xwe anîn ku li vir bibe un, û ev jî bû sedema ku gund bibe navendek girîng a aborî.

Her dem li gel wan kesên alîkar jî hebûn û ev kar bi hevkariya wan dihat meşandin.

Her çend îro çavkaniyên masiyan bi kalîteyê bilind in, lê ji ber nebûna kooperatîf û tesîsan, ev potansiyel baş nayê bikaranîn.

Xizmetên Gundê

Li gundê dibistana bingehîn û tora ava vexwarinê heye. Rê bi şêwaza stabilîze tê peyda kirin û li gundê elektrîk û telefonê sabît jî hene. Her weha, li ser Aras Nehri pirek heye ku di hêsankirina hatûçûyê de rola girîng lîst.

Wekî gelek deverên gundewarî, di warê pergala derxistina avên qirêj û xizmetên tenduristiyê de hin kêmasî hene; lê ev war hîn jî ji bo pêşveçûn û baştirkirinê vekirî ne.

Rewşa Niha (2026)

Di roja îroyîn de, gund bi kêmbûna nifûsê re rû bi rû ye. Ciwan ber bi bajarên mezin ve diçin. Her çend jiyan hîn jî berdewam e, lê aborî tixûbdar e.

Bi taybetî di havînê de, vegera kesên koçber dibe sedema zindîbûna jiyana civakî.